به گزارش روابط‌عمومی مرکز، دویست و چهلمین نشست علمی-تخصصی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری با عنوان «سوژه آبادگر ایرانی چه سوژه‌ای است؟»  برگزار شد.

در این نشست، سعید غلامی نتاج امیری؛ مدیر تدوین و نشر منابع علمی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری به عنوان دبیر علمی نشست و همچنین نعمت‌اله فاضلی؛ انسان شناس و نویسنده ایرانی به‌عنوان سخنران نشست به ایراد نقطه‌نظرات خود پرداختند.

در ابتدای نشست، سعید غلامی نتاج امیری؛ مدیر تدوین و نشر منابع علمی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری به عنوان دبیر علمی نشست گفت: کارهای مهم باید در میانه بحران ها انجام شود اگر به تاریخ کشورمان بنگریم شواهد تاریخی به ما نشان می‌دهد که این سرزمین همواره در تلاطم و بحران‌ها بوده است؛ حال با وجود بلایا و حوادث طبیعی و غیرطبیعی مثل سیل و جنگ و زلزله و... که در تاریخ ایران وجود دارد سؤال این است که پس زمان مناسب برای پرداختن به کارها و موارد مهم کی خواهد رسید؟ آیا باید منتظر زمان مناسب ماند ؟

بالاخره 240 امین نشست از بیان بحران به سوی نحوه عمران حرکت نمود اما آیا اکنون زمانه مناسبی برای این جور بحث‌ها هست؟
وی ادامه داد: کشور در سال 1404 پایان افق چشم انداز 20 ساله، از چند بحران عبور کرده و در آستانه بحرانی دیگر است!  آیا دل و دماغی برای اندیشه و تلاش در جهت ابادی ایران است؟ ایا نباید این نوع مباحث را به مجالی دیگر موکول نمود تا شرایط و اوضاع ارام تر شود …
سعید غلامی نتاج امیری  با طرح این پرسش که در تاریخ ایران ایا دوره و برهه ای خالی از بحران در آن سراغ داریم؟ ما سوک دسته جمعی فراوانی را در طول تاریخ تجربه کرده ایم. پرسش اینجاست که پس چگونه دوام آوردیم؟ خاطر نشان ساختند : بیایید برویم سراغ یکی از تلخ‌ترین حوادث تاریخی که روان ما ایرانیان را هنوز هم رنج می‌دهد.
جنگ‌های ایران و روس و شکست‌های پی در پی ایران و عهدنامه‌های ننگین و جدا شدن پاره‌های تن از وطن عباس میرزا به ژوبر نماینده فرانسه می نویسد: «نمی‌دانم این قدرتی كه شما (اروپایی‌ها) را بر ما مسلط كرده و موجب ضعف ما و ترقی شما شده چیست؟ شما در قشون، جنگیدن و فتح كردن و بكار بردن قوای عقلیه متبحرید و حال آنكه ما در جهل غوطه‌ور و به‌ندرت آتیه را در نظر می‌گیریم. مگر جمعیت و حاصل‌خیزی و ثروت مشرق زمین از اروپا كمتر است؟ یا آفتاب كه قبل از رسیدن به شما به ما می‌تابد تاثیرات مفیدش در سر ما كمتر از شماست؟ یا خدایی كه مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است، خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ …. گمان نمی‌كنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بكنم كه ایرانیان را هشیار نمایم.»
بنظر می‌رسد عباس میرزا از سوگ آن شکست درآمد و با پذیرش واقعیت تلخ، عاملیت را آغاز کرد و نوسازی ایران را کلید زد.
وی ادامه داد: از زمانی که درنگ عباس میرزایی که این پرسش را که چرا ایران عقب مانده است و توسعه یافته نیست را مطرح کرد، تاکنون فرزانگان بسیاری در طول حدود یک قرن سعی کرده‌اند به این پرسش " چرا ایران عقب ماند؟ چرا به پیش نمی‌رود؟ مقصر کیست؟" پاسخ دهند که برخی از این افراد مواردی از جمله استعمار، استبداد داخلی، جغرافیا و منابع نامناسب و اندک، ایدئولوژی و ترویج ایدئولوژی‌های مختلف، هجمه‌ها و حملات مختلف بیرونی و در نهایت اقتصاد معیشتی و شیوه تولید را به عنوان دلایل عقب‌ماندگی ایران یاد کرده‌اند.

مدیر تدوین و نشر منابع علمی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری افزود: اگر بخواهیم دلایل عقب‌ماندگی ایران را دسته‌بندی کنیم این دلایل در سه حوزه تقسیم‌بندی می‌شود که در دسته اول مقصر را بافتار می‌دانند که شرایط زمینه‌ای را مورد توجه قرار می‌دهند که مهیای توسعه نبودند، دسته دوم ساختار را مقصر می‌دانند که ساختارها و نهادها را مورد توجه قرار می‌دهد و دسته سوم کارگزار را به عنوان مقصر توسعه‌نیافتگی ایران می‌دانند که همان مردم هستند.

پیداست که در این میان جماعتی از صاحب نظران معتقدند که خلقیات ما ایرانیان ضد توسعه‌ای است و تا چنین هستیم، پیشرفت نخواهیم کرد! آیا واقعاً ایرانی آن گونه است که توصیف شده؟ اساساً ایرانی کیست؟ اگر چنین است پس این عمران و آبادی که موجب تداوم و استمرار تمدن ایران شده چه هنگام و توسط چه کسانی انجام شده است؟
اگر چنین نیست پس ریشه ناهنجاری‌های رفتاری قابل مشاهده در سطح جامعه چیست؟ و از کجا سر منشا می گیرد؟ اینها سوالاتی است که می‌توان از انسان‌شناسان و مردم‌شناسان و جامعه‌شناسان و روان‌شناسان پرسید. متخصصان حوزه علوم شناختی تاکید دارند که پرسش های مهم و کلیدی مسیر اندیشیدن و تلاش کردن را متاثر می کنند. لذا بنظر می‌رسد باید پرسش محکم دیگری را مطرح کرد تا تلاش‌های جدیدی را رقم بزند.
چرا عقب ماندیم؟ کافیست! سوال چگونه برخیزیم؟ را باید مشق کنیم و سرلوحه قرار دهیم.
باید بپرسیم داشته‌های‌مان برای برخاستن چیست؟ زمانِ مناسب برخاستن کدام هنگام است؟ نوروز ایران کی فرامی‌رسد؟ جهان ایرانی چگونه و توسط چه کسانی آباد می‌شود؟ باید بر این سوگِ عقب ماندن، فایق آییم و پس از پذیرش واقعیت تلخ، به مرحله پذیرش و سپس عاملیت برای تغییر برسیم.
اگر در طول تاریخ ایران بی قرار و متلاطم، همواره بحران داشته‌ایم و عمران هم اتفاق افتاده پس لابد عمران ها مابین همین بحران ها صورت گرفته است لذا باید از خود بپرسیم : آبادگران چه کسانی هستند؟ چه ویژگی‌هایی دارند؟ آیا شمارشان رو به افزایش است یاکاهش؟ فراوانی این پرسش‌ها شوق ما را به شنیدن بیشتر می‌کند تا در محضر استاد فاضلی نشسته و در درس «سوژه آبادگر ایرانی» شاگردی کنیم.

در ادامه نشست نعمت‌اله فاضلی؛ انسان شناس و نویسنده ایرانی به‌عنوان سخنران نشست ضمن گرامیداشت یاد و خاطره شهدا و جان‌باختگان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ گفت: در پاسخ به این سؤال که سوژه آبادگر ایرانی چه سوژه ای است؟ باید گفت که هر پرسشی  یک بافت سیاسی، اجتماعی و تاریخی دارد.

وی ادامه داد: وقتی این پرسش را مطرح می‌کنیم که سوژه آبادگر ایرانی چه سوژه ای است؟ باید توجه کنیم که پیش از مطرح کردن این پرسش یک پیش فرضی وجود دارد که آیا اصلاً در ایران معاصر سوژه داریم؟ فرزین وحدت، جامعه‌شناس بلندآوازه ایرانی و استاد دانشگاه هاروارد در کتاب «رویارویی روشنفکران ایرانی و مدرنیت» ،به این سؤال پاسخ مثبت می‌دهد که بله سوژه معاصر در ایران شکل گرفته است. این سوژه، سوژه ای است که می‌اندیشد، خودمختار و خودبنیاد و نقاد است و نمونه‌های آن را می‌توان در ادبیات و سینمای ایران در چند دهه اخیر مشاهده کرد.

نعمت‌اله فاضلی خاطرنشان کرد: به جای بحث از علل عقب ماندگی ما ، بهتر است پرسش کنیم ؛ راه های حرکت ما به جلو  و سوژه گی ما کدام بوده است و در اصل ایران چگونه و توسط چه کسانی آباد خواهد شد؟ برای همین منظور باید از ویژگی های سوژه آبادگر ایرانی سخن بگوییم: سوژه آبادگر یک سوژه نقاد است که تفکر مستقل دارد. این سوژه یک سوژه میانجی‌گر و دگر اندیش و آزاد است. سوژه آبادگر ایرانی سوژه ای است که در یک بستر تاریخی مدارا و تساهل را از طریق ارزش نهادن بر تفاوت‌ها در جامعه ممکن می‌سازد،

این انسان شناس و نویسنده ایرانی تشریح کرد: یکی از ویژگی‌های سوژه آبادگر ایرانی این است که مفهوم ایران و آگاهی به ایران را دارد و کسانی که می‌خواهند در این سرزمین حکمرانی کنند باید تاریخ و سرزمین ایران را در اولویت خود قرار دهند و برای چنین سوژه ای هیچ چیزی نباید بالاتر از ایران باشد. اگر بخواهیم در ایران زمین آبادی ایجاد کنیم سوژه ایرانی باید به ایران تعلق تام و تمام داشته باشد

وی در ادامه گفت: ویژگی دیگر سوژه ایرانی این است که این سوژه شهرگرا است و در آن زندگی عشایری کم‌رنگ شده و یکجانشینی و شهرنشینی تثبیت می‌شود و این شهرنشینی تمدن‌ساز است و تمدن‌سازی در همین زندگی مسالمت‌آمیز شهری نهفته است. سوژه آبادگر ایرانی را باید در بستر زندگی روزمره تک‌تک شهروندان نیز جستجو کرد، در سوژه آبادگر افراد در زندگی شکلی از تعامل و تعلق خاطر به دیگران را دارند و و انعطاف‌پذیر است.

ایشان با تمایز بین سه "سین" ؛ سیستم ( مدیریت و حکمرانی ) ساختار ( تاریخ ، فرهنگ و زبان و... ) و سوژه ( عاملیت فردی و جمعی )، اشاره کردند که سوژه ها وقتی در نسبت معینی با سیستم قرار بگیرند می توانند نقش خود را ایفا نموده و آبادگری کنند.

فاضلی توضیح داد: سوژه آبادگر ایرانی سوژه خوانا و نویسا است و ما در دورانی و مناطقی از کشور و یا کل سرزمین توانستیم ایران را آباد کنیم که در آن دوران سواد و علم گسترش همگانی داشته است. سوژه های ایرانی از همان دوران شاپور اول تا به امروز همان افراد خوانا و نویسا بودند و هر جای جهان توسعه و گسترش به وجود آمده به دلیل تأثیر انسان خوانا و نویسا بوده است.

در ادامه، کارشناسان و صاحب‌نظران حاضر در نشست به بیان دیدگاه‌ها و طرح سؤالات خود پرداختند.

شایان‌ذکر است این نشست در تاریخ ۲۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴، به‌صورت حضوری و مجازی و با مشارکت دستگاه‌های اجرایی ملی و استانی، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و اندیشکده‌ها، در سالن دکتر حسین عظیمی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار شد.