آینده ایران در گرو خواندن، نوشتن و تصمیم‌سازی مبتنی بر دانش است

مدیر گروه پژوهشی حکمرانی و مالیه عمومی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری تأکید کرد: کتاب و پژوهش زمانی می‌توانند کیفیت حکمرانی و تصمیم‌سازی عمومی را ارتقا دهند که تصمیم‌ها بر شواهد، داده‌های تحلیل‌شده و فهم دقیق از پیامدهای اجتماعی و اقتصادی استوار باشند.

به گزارش روابط عمومی مرکز: هم‌زمان با برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران و حضور انتشارات مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری در این رویداد فرهنگی، گفت‌وگویی از مجموعه «گفت‌وگوهای اختصاصی هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب» با حضور دکتر غلامرضا گرائی‌نژاد، رئیس اسبق امور آموزش عالی، تحقیقات و فناوری سازمان برنامه و بودجه کشور، عضو هیئت علمی دانشگاه و مدیر گروه پژوهشی حکمرانی و مالیه عمومی مرکز و با هدف بررسی نسبت کتاب، حکمرانی، مالیه عمومی، سیاست‌گذاری و آینده ایران برگزار شد.

دکتر گرائی‌نژاد در این نشست ضمن تبیین جایگاه کتاب و پژوهش در ارتقای کیفیت حکمرانی، بر اهمیت تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد، شفافیت مالی، نقش بودجه در زندگی روزمره مردم و ضرورت تقویت فرهنگ خواندن و نوشتن در جامعه ایرانی تأکید کرد.

دکتر گرائی‌نژاد در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به نسبت کتاب، پژوهش و حکمرانی گفت: حکمرانی و تصمیم‌سازی عمومی با یکدیگر پیوند دارند، اما از نظر مفهومی دو حوزه متمایز محسوب می‌شوند. به گفته او، کیفیت حکمرانی به عواملی مانند حاکمیت قانون، شفافیت، گردش آزاد اطلاعات، پاسخگویی، کنترل فساد و کارآمدی نظام اداری وابسته است.

وی با تأکید بر رابطه دوسویه کتاب و حکمرانی افزود: هرچه کشوری قانونمندتر، شفاف‌تر و پاسخگوتر باشد، فضای فرهنگی برای تولید، نشر و خوانده‌شدن کتاب بازتر می‌شود؛ از سوی دیگر، کتاب نیز می‌تواند در ارتقای فرهنگ جامعه، پاسخگوتر شدن حکمرانی و تقویت گفت‌وگوی عمومی اثرگذار باشد.

مدیر گروه پژوهشی حکمرانی و مالیه عمومی مرکز تصریح کرد: منظور از کتاب، صرفاً شکل فیزیکی آن نیست، بلکه فرهنگ کتاب، کتابخانه، خواندن، نوشتن و تبادل اندیشه است. اگر مدیران و نظام حکمرانی به کتاب‌خوانی و بهره‌گیری از اندیشه‌های متنوع و تخصصی روی بیاورند، تصمیم‌سازی عمومی نیز از کیفیت بالاتری برخوردار خواهد شد.

غلامرضا گرائی‌نژاد در ادامه، پژوهش را یکی از پایه‌های اصلی تصمیم‌سازی عمومی دانست و گفت: تصمیم‌سازی باکیفیت باید مبتنی بر شواهد باشد. تصمیم‌های عمومی، به‌ویژه تصمیم‌هایی که سرنوشت گروه‌ها، طبقات و بخش‌های مختلف جامعه را تغییر می‌دهند، نباید صرفاً بر برداشت‌های کلی یا آمارهای خام متکی باشند.

وی توضیح داد: داده‌ها و اطلاعات مورد استفاده در تصمیم‌گیری باید پیش‌تر مراحل تحلیل، تفسیر و ارزیابی پیامد را طی کرده باشند. در چنین شرایطی، پژوهش می‌تواند به تصمیم‌گیران نشان دهد که یک سیاست یا تصمیم چه گروه‌هایی را منتفع یا متضرر می‌کند، چه پیامدهایی در کوتاه‌مدت و بلندمدت دارد و در مجموع وضعیت جامعه را بهتر می‌کند یا بدتر.

به گفته او، پژوهش باید سناریوهای مختلف را پیش‌روی تصمیم‌گیران قرار دهد و نشان دهد هر مسیر سیاستی، کشور و جامعه را به کدام نقطه می‌رساند. از این منظر، پژوهش نه امری تزئینی، بلکه بخشی از فرآیند تصمیم‌سازی عمومی است.

دکتر گرائی‌نژاد در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به اهمیت مالیه عمومی گفت: مالیه عمومی و مدیریت مالیه عمومی حوزه‌ای تخصصی است و فهم آن نیازمند دانش، مهارت و تجربه است؛ اما در عین حال، آثار آن مستقیماً در زندگی روزمره همه مردم دیده می‌شود. وی افزود: شهروندان از لحظه آغاز روز تا پایان آن با تصمیم‌ها، خدمات و سیاست‌های دولت و نهادهای عمومی مواجه‌اند؛ از برق، آب، حمل‌ونقل، مدرسه و بیمارستان گرفته تا مالیات، حقوق، یارانه، کالابرگ، قیمت سوخت و خدمات عمومی.

او تأکید کرد: مردم ممکن است مالیه عمومی یا بودجه را به‌صورت تخصصی نشناسند، اما تصمیم‌های مالی دولت از صبح تا شب و حتی در زندگی نسل‌های بعدی آنان اثر می‌گذارد. بنابراین هیچ‌کس نمی‌تواند خود را بیرون از آثار تصمیم‌های مالی و بودجه‌ای دولت تصور کند.

مدیر گروه پژوهشی حکمرانی و مالیه عمومی مرکز در ادامه، بودجه را یکی از ابزارهای اصلی توسعه دانست و گفت: یکی از پیامدهای مهم توسعه، ارتقای کیفیت زندگی انسان‌هاست و بودجه و مالیه عمومی در این زمینه نقشی اساسی دارند.

وی افزود: اگر بودجه به‌درستی طراحی نشود، می‌تواند شکاف‌های منطقه‌ای و اجتماعی را تشدید کند. تفاوت وضعیت توسعه‌یافتگی در استان‌ها و مناطق مختلف کشور تا حد زیادی تحت تأثیر سیاست‌های بودجه‌ای، نحوه تخصیص منابع و کیفیت خدمات عمومی است.

گرائی‌نژاد آموزش، سلامت، کاهش فقر، عدالت اجتماعی و توسعه منطقه‌ای را از جمله حوزه‌هایی دانست که با بودجه و مالیه عمومی پیوند جدی دارند و تصریح کرد: بودجه می‌تواند در کاهش فاصله طبقاتی، حمایت از گروه‌های کم‌درآمد، تأمین خدمات عمومی و ارتقای کیفیت زندگی مردم نقش تعیین‌کننده داشته باشد؛ مشروط بر آنکه تخصیص منابع مبتنی بر نقشه‌ای روشن و مسیر توسعه‌ای مشخص باشد.

در ادامه این گفت‌وگو، سعید غلامی‌نتاج امیری، مدیر دفتر تدوین و نشر منابع علمی مرکز،

دکتر گرائی‌نژاد با اشاره به سوابق اجرایی خود در حوزه بودجه‌ریزی و تولید دانش مالیه عمومی، از کتاب «شفافیت مالی» یاد کرد که توسط انتشارات مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری منتشر شده است و گفت: شفافیت مالی از موضوعات مهمی است که بسیاری از کشورها در نظام مالیه عمومی خود به آن توجه کرده‌اند. بر اساس استانداردهای بین‌المللی، کشورها پذیرفته‌اند مالیه عمومی خود را به سمت شفافیت بیشتر ببرند؛ اما در ایران، اگرچه برخی مؤلفه‌های شفافیت در بودجه‌ریزی رعایت می‌شود، به دلیل نبود گزارشگری منظم، مشخص نیست بودجه کشور تا چه اندازه به استانداردهای شفافیت نزدیک یا از آن دور است. وی هدف از ترجمه و انتشار این کتاب را ایجاد تلنگری برای پژوهشگران و نهادهای مسئول دانست تا وضعیت بودجه کشور را بر اساس معیارهای شفافیت ارزیابی و فاصله‌ها و کاستی‌ها را شناسایی کنند.

رئیس اسبق امور آموزش عالی، تحقیقات و فناوری سازمان برنامه و بودجه کشور در بخش دیگری از گفت‌وگو، درباره تجربه حضور خود در جلسات «میز بودجه‌ریزی کهن» سخن گفت و آن را تجربه‌ای ارزشمند و مبتنی بر کتاب‌خوانی، سندخوانی و بازخوانی تاریخ مالیه ایران دانست. وی توضیح داد که در سال‌های اخیر، درگیر مطالعه مداوم درباره بودجه‌ریزی و مالیه ایران پیش از دوران مدرن بوده و در این مسیر صدها کتاب، رساله، سند و گزارش تاریخی را بررسی کرده است. به گفته او، نظام بودجه‌ریزی کشور معمولاً وقتی به گذشته رجوع می‌کند، تاریخ خود را از دوران بودجه‌ریزی مدرن و شخصیت‌هایی مانند صنیع‌الدوله آغاز می‌کند؛ در حالی که فهم دقیق‌تر مالیه ایران نیازمند بازگشت به لایه‌های عمیق‌تر تاریخی است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تأکید کرد: مطالعه گذشته الزاماً به معنای گرفتن نسخه مستقیم برای امروز نیست، اما می‌تواند نشان دهد که وضعیت کنونی ما تا چه اندازه از پدیده‌ها، ساختارها و تصمیم‌های تاریخی اثر پذیرفته است.

وی همچنین با قدردانی از پیگیری و تلاش‌های سعید غلامی‌نتاج امیری در شکل‌گیری و استمرار این جلسات، از علاقه‌مندان دعوت کرد با هماهنگی دفتر تدوین و نشر منابع علمی مرکز، به جلسات کتاب‌خوانی و گفت‌وگوهای مرتبط با بودجه‌ریزی کهن بپیوندند شایان ذکر است انتشارات مرکز پژوهش­های توسعه و آینده­نگری تا کنون چند کتاب از سری کتاب­های بودجه­ریزی کهن را منتشر نموده که در نمایشگاه کتاب امسال نیز در دستر علاقه­مندان قرار گرفته است.

دکتر گرائی‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران در شرایط خاص کشور گفت: برخی گزارش‌های رسمی درباره میزان مطالعه در ایران ممکن است تصویر دقیقی از وضعیت کتاب‌خوانی ارائه نکنند و لازم است درباره اعتبار این شاخص‌ها تأمل شود.

وی با اشاره به افزایش میانگین سال‌های تحصیل در ایران طی دهه‌های اخیر افزود: جامعه ایرانی از نظر میانگین سال‌های تحصیل جایگاه قابل توجهی دارد. این رشد فقط نتیجه گسترش امکانات آموزشی نیست، بلکه نشان‌دهنده تقاضای خانواده‌های ایرانی برای آموزش، رشد فرزندان و بهبود آینده آنان است. به گفته او، خانواده ایرانی کیفیت زندگی و آینده فرزند را در آموزش می‌بیند و این ویژگی، سرمایه‌ای ارزشمند برای جامعه ایران است. این میل به آموزش باید با تقویت فرهنگ کتاب‌خوانی، خواندن و نوشتن همراه شود.

غلامرضا گرایی نژاد نمایشگاه کتاب را تبلور تقاضای فرهنگی جامعه ایرانی دانست و گفت: حضور خانواده‌ها، گروه‌های دانشجویی، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و علاقه‌مندان در نمایشگاه کتاب نشان می‌دهد که برخلاف برخی شاخص‌های رسمی، فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران همچنان پررنگ است. گرائی‌نژاد تأکید کرد: نمایشگاه کتاب فقط ویترینی برای عرضه کتاب نیست؛ بلکه پاسخی به تقاضای اجتماعی ناشران، پژوهشگران، دانشجویان، استادان و علاقه‌مندانی است که با کتاب زندگی می‌کنند.

دکتر گرائی‌نژاد در پیام پایانی خود به مخاطبان نمایشگاه کتاب و علاقه‌مندان به آینده ایران گفت: آینده ایران در گرو خواندن، نوشتن، خوانا شدن و نویسا شدن است.

وی با اشاره به توصیه دکتر علی شریعتی درباره ضرورت خواندن افزود: اگر بخواهیم آینده بهتری را رقم بزنیم، باید بخوانیم و بخوانیم و بخوانیم. این توصیه فقط در عرصه سیاسی معنا ندارد، بلکه برای ساختن آینده‌ای بهتر در همه عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، علمی و حکمرانی نیز ضروری است.

شایان ذکر است  که انتشارات مرکز هم‌زمان با نمایشگاه مجازی کتاب تهران، مجموعه‌ای از آثار خود را در حوزه‌های توسعه، برنامه‌ریزی، حکمرانی، بودجه، آمایش سرزمین، آینده‌نگری و مسائل ایران در دسترس علاقه‌مندان قرار داده است. علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به سایت نمایشگاه کتاب و صفحه اختصاصی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری ، آثار مورد نظر خود را با تخفیف ویژه نمایشگاه تهیه کنند.

این گفت‌وگو بخشی از مجموعه «گفت‌وگوهای هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران» است که با هدف ترویج کتاب‌خوانی تخصصی، معرفی آثار انتشارات مرکز، تقویت گفت‌وگوی علمی و ایجاد پیوند میان پژوهش، سیاست‌گذاری و آینده ایران برگزار می‌شود.