شناخت ساختگاه؛ حلقه مفقوده کاهش خسارت و هزینه های بازسازی پس از حوادث
شناخت ساختگاه؛ حلقه مفقوده کاهش خسارت و هزینه های بازسازی پس از حوادث

به گزارش روابط عمومی مرکز، دویست‌وشصت‌وچهارمین نشست علمی ـ تخصصی و چهاردهمین نشست بین‌المللی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری با عنوان «اهمیت و اثر ساختگاه در بازسازی پس از حادثه؛ با تأکید بر تحلیل پاسخ ساختگاه و پیامدهای اقتصادی آن» با همکاری پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله برگزار شد.

در این نشست، ابراهیم حق‌شناس؛ معاون فناوری پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و مدیر گروه مخاطرات زمین‌شناختی و ژئوتکنیکی پژوهشگاه، به‌عنوان دبیر علمی نشست و عبدالرضا سروقد مقدم؛ عضو هیئت‌علمی پژوهشکده مهندسی سازه پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، جواد جلیلی؛ مدیر گروه ژئوتکنیک لرزه‌ای پژوهشکده مهندسی ژئوتکنیک پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و می‌چیان وانگ؛ عضو هیئت‌علمی دانشکده مهندسی عمران و مکانیک دانشگاه علم و فناوری کونمینگ چین، به‌عنوان سخنرانان نشست، ابعاد مهندسی، اقتصادی و مدیریتی توجه به ساختگاه در فرایند بازسازی و توسعه شهری را بررسی کردند.

در ابتدای نشست ابراهیم حق‌شناس؛ معاون فناوری پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و دبیر علمی نشست، در تبیین مفهوم ساختگاه گفت: هر ساختمان یا سازه بر روی بستری مشخص احداث می‌شود و ویژگی‌های زمین و خاک این محل که در مهندسی از آن با عنوان «ساختگاه» یاد می‌شود، می‌تواند در زمان وقوع سوانح طبیعی و انسان‌ساخت تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر میزان آسیب داشته باشد.

وی افزود: توجه به ساختگاه صرفاً محدود به مسائل لرزه‌ای نیست و شناخت ناکافی ویژگی‌های زمین می‌تواند حتی در پروژه‌های بزرگ عمرانی نیز پیامدهای جدی ایجاد کند.

حق‌شناس با اشاره به تجربه سد لار اظهار کرد: باوجود مطالعات گسترده‌ای که در زمان احداث این سد انجام شده بود، برخی ویژگی‌های زمین‌شناختی و وجود حفرات کارستی به‌طور کامل مورد توجه قرار نگرفت و همین مسئله در ادامه با فرار قابل توجه آب همراه شد و مانع رسیدن مخزن به شرایط مورد انتظار طراحی شد و هیچ وقت سدلار به تراز آب نرسید .

وی همچنین تجربه بازسازی روستاهای آسیب‌دیده از سیل استان گلستان را مورد اشاره قرار داد و گفت: پس از وقوع سیل، تعدادی از روستاهای آسیب‌دیده در یک سکونتگاه جدید بنام شهر فراغی تجمیع شدند، اما محل انتخاب‌شده دارای خاک‌های حساس و شرایط ژئوتکنیکی خاص بود و شهر در شیب و خاکی رسی ساخته شدکه به آب وفاضلاب حساس بود از اینرو استفاده از فاضلاب جذبی بدون توجه به شرایط ژئوتکنینکی نیز موجب تغییر شرایط زیرسطحی شد و سه سال پس از استقرار ساکنان، برخی ساختمان‌ها دچار نشست شده و با آسیب جدی مواجه شدند.ایشان اشاره کردند که از این دست پروژه های ملی و منطقه ای، نمونه های متعددی وجود دارد که در طراحی به ساختگاه بی توجهی شده و موجب زیان و خسران های بعدی شده است.

حق‌شناس تأکید کرد: این تجربه نشان می‌دهد اگر در بازسازی پس از سانحه، ویژگی‌های ساختگاه از ابتدا به‌درستی بررسی نشود، ممکن است دولت و مردم پس از صرف منابع قابل توجه، ظرف مدت کوتاهی بار دیگر با همان مسئله یا حتی مشکلی جدید مواجه شوند.

وی هدف از برگزاری این نشست را ایجاد توجه بیشتر به نقش مطالعات پایه و تخصصی در تصمیم‌گیری‌های بازسازی عنوان کرد و گفت: هزینه‌ای که در مرحله شناخت دقیق ساختگاه صرف می‌شود، در مقایسه با هزینه‌ای که در صورت تصمیم‌گیری نادرست به جامعه تحمیل خواهد شد، بسیار محدود است.

در ادامه نشست، عبدالرضا سروقد مقدم؛ عضو هیئت‌علمی پژوهشکده مهندسی سازه پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، با تمرکز بر مفهوم تاب‌آوری و اقتصاد بازسازی، اظهار کرد: پس از وقوع یک حادثه، نخستین تصمیم مهم این است که مشخص شود ساختمان آسیب‌دیده باید تعمیر و مقاوم‌سازی شود یا تخریب و از نو ساخته شود.

وی افزود: پس از این مرحله نیز باید درباره سطح بازسازی تصمیم گرفت؛ اینکه ساختمان صرفاً به وضعیت پیش از حادثه بازگردانده شود، مطابق الزامات و آیین‌نامه‌های روز بازسازی شود یا با رویکردی فراتر از وضعیت قبلی و با هدف افزایش تاب‌آوری در برابر حوادث آینده ساخته شود.

سروقد مقدم با اشاره به رویکرد « بازسازی بهتر از قبل» گفت: وقوع حادثه، با وجود همه خسارات آن، می‌تواند فرصتی برای ارتقای تاب‌آوری ساختمان‌ها و شهرها ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که سازه بازسازی‌شده در برابر مخاطرات بعدی عملکرد مناسب‌تری نسبت به وضعیت پیش از حادثه داشته باشد.

وی تأکید کرد که اقتصاد یکی از عوامل اصلی در انتخاب میان این گزینه‌هاست، اما اقتصاد بازسازی نباید صرفاً براساس هزینه اولیه پروژه محاسبه شود.

به گفته وی، یکی از اشکالات رایج در تصمیم‌گیری این است که از میان گزینه‌های مختلف، روشی انتخاب شود که در زمان اجرا کمترین هزینه را دارد، بدون آنکه هزینه تعمیرات آینده، زمان خارج‌شدن ساختمان از بهره‌برداری، خسارت ناشی از حوادث بعدی، آثار زیست‌محیطی و سایر هزینه‌های طول عمر سازه در محاسبات وارد شوند.

سروقد مقدم افزود: ابزارهای مهندسی امروز امکان آن را فراهم کرده‌اند که هزینه چرخه عمر گزینه‌های مختلف محاسبه و با یکدیگر مقایسه شود. در این نگاه، هزینه اولیه تنها یکی از متغیرهاست و هزینه نگهداری، مقاوم‌سازی، تعمیرات پس از حوادث، مدت توقف بهره‌برداری، خسارت زیست‌محیطی و حتی در برخی موارد خسارات انسانی نیز قابل ارزیابی هستند.

وی تأکید کرد: ممکن است گزینه‌ای در مرحله احداث یا بازسازی کمی گران‌تر باشد، اما در طول عمر ساختمان هزینه بسیار کمتری به جامعه تحمیل کند؛ بنابراین انتخاب ارزان‌ترین گزینه اولیه الزاماً به معنای اقتصادی‌ترین تصمیم نیست.

عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به توسعه روش‌های طراحی مبتنی بر تاب‌آوری گفت: امروز می‌توان برای یک ساختمان مشخص کرد که پس از زلزله چه میزان افت عملکرد قابل قبول است و در چه مدت زمانی باید دوباره به بهره‌برداری بازگردد.

وی به‌عنوان نمونه توضیح داد که برای ساختمان‌هایی مانند خانه سالمندان، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی یا ساختمان‌های اداری مهم می‌توان سطوح متفاوتی از عملکرد پس از زلزله تعریف کرد و طراحی را متناسب با زمان بازگشت مورد انتظار به بهره‌برداری انجام داد.

سروقد مقدم همچنین مطالعات دقیق ساختگاه را بخشی از همین منطق اقتصادی دانست و اظهار کرد: شناخت دقیق‌تر شرایط زمین می‌تواند از محافظه‌کاری غیرضروری در طراحی جلوگیری کند و در برخی موارد حتی موجب کاهش هزینه اولیه شود. در موارد دیگر نیز ممکن است هزینه اولیه را اندکی افزایش دهد، اما هزینه چرخه عمر پروژه را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

در ادامه این نشست، جواد جلیلی؛ مدیر گروه ژئوتکنیک لرزه‌ای پژوهشکده مهندسی ژئوتکنیک پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، با تشریح علمی «اثر ساختگاه» گفت: زلزله از منبع خود آغاز می‌شود، امواج آن مسیر مشخصی را در زمین طی می‌کنند و در نهایت به لایه‌های نزدیک سطح زمین و محل استقرار ساختمان‌ها می‌رسند. رفتار این لایه‌ها می‌تواند مشخصات امواج را پیش از رسیدن به سازه تغییر دهد.

وی افزود: دو ساختمان در فاصله‌ای نسبتاً نزدیک ممکن است به‌دلیل تفاوت شرایط زمین و خاک، یک زلزله واحد را با شدت و ویژگی‌های کاملاً متفاوت تجربه کنند.

جلیلی با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی از زلزله‌های مختلف توضیح داد که در برخی مناطق دارای رسوبات آبرفتی، دامنه و مدت لرزش افزایش می‌یابد؛ در حالی که در مناطق مجاور با زمین سخت‌تر، رفتار متفاوتی مشاهده می‌شود.

وی به زلزله کوبه ژاپن در سال ۱۹۹۵ اشاره کرد و گفت: توزیع خرابی‌ها در بخش‌هایی از شهر با ویژگی لایه‌های زیرسطحی ارتباط مشخصی داشت و همین تجربه‌ها اهمیت اثر ساختگاه را در مهندسی زلزله برجسته کرده‌اند.

جلیلی در عین حال تأکید کرد که اثر ساختگاه همیشه به معنای افزایش تقاضای لرزه‌ای نیست و بسته به مشخصات زلزله، خاک و سازه می‌تواند در برخی شرایط موجب کاهش شدت پاسخ نیز شود.

وی افزود: بنابراین انجام مطالعات دقیق ساختگاه صرفاً به افزایش ضریب‌های طراحی و گران‌ترشدن پروژه منجر نمی‌شود؛ بلکه در برخی مناطق می‌تواند نشان دهد تقاضای واقعی کمتر از مقادیر محافظه‌کارانه اولیه است و از این طریق هزینه ساخت کاهش یابد.

مدیر گروه ژئوتکنیک لرزه‌ای پژوهشگاه در تشریح الزامات تحلیل پاسخ ساختگاه گفت: برای انجام این مطالعات باید مشخصات لایه‌های خاک، هندسه آنها، ویژگی‌های دینامیکی خاک، موقعیت سنگ بستر و سایر متغیرهای تخصصی شناسایی شوند و مجموعه‌ای از آزمایش‌های آزمایشگاهی و صحرایی انجام گیرد.

وی تأکید کرد که دانش، تجهیزات و ظرفیت فنی لازم برای انجام بخش قابل توجهی از این مطالعات در کشور وجود دارد و سال‌هاست در پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و برخی دانشگاه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جلیلی با اشاره به مطالعات خسارت لرزه‌ای گفت: هزینه‌های ناشی از زلزله در صنعت ساختمان بسیار قابل توجه است و هر میزان افزایش دقت در تعیین تقاضای لرزه‌ای می‌تواند در کاهش این خسارات نقش داشته باشد.

وی نمونه‌هایی از مطالعات پهنه‌بندی و تحلیل پاسخ ساختگاه در پروژه‌های صنعتی و شهری ارائه کرد و توضیح داد که در برخی پروژه‌ها، مقایسه طیف‌های حاصل از مطالعات ویژه ساختگاه با طیف‌های عمومی آیین‌نامه‌ای، تفاوت قابل توجهی را نشان می‌دهد؛ تفاوتی که می‌تواند مستقیماً بر طراحی سازه و هزینه پروژه اثرگذار باشد.

جلیلی همچنین با اشاره به تجربه زلزله سال ۱۳۹۶ کرمانشاه گفت: بخشی از الگوی خرابی ساختمان‌ها را می‌توان با ویژگی‌های آبرفت منطقه و نزدیکی دوره طبیعی برخی ساختمان‌ها به دوره غالب خاک توضیح داد؛ شرایطی که می‌تواند به پدیده تشدید و افزایش خسارت منجر شود.

وی همچنین به زلزله سال ۲۰۲۳ قهرمان‌مرعش ترکیه اشاره کرد و تأکید کرد که تجربه این زلزله نیز اهمیت تدقیق تقاضای لرزه‌ای و شناخت بهتر شرایط ساختگاه را بار دیگر نشان داده است.

جلیلی با اشاره به آخرین الزامات استاندارد طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله اظهار کرد: مطالعات ویژه ساختگاه برای ساختمان‌ها امکان‌پذیر است و برای برخی سازه‌ها الزام دارد؛ زیرا هدف آن افزایش دقت طراحی و نزدیک‌کردن محاسبات به شرایط واقعی زمین است.

در بخش پایانی ارائه‌های علمی، می‌چیان وانگ؛ عضو هیئت‌علمی دانشکده مهندسی عمران و مکانیک دانشگاه علم و فناوری کونمینگ چین، تجربه مطالعات تخصصی خود درباره رفتار خاک‌ها و مصالح پیچیده زمین‌شناختی را ارائه کرد.

وی با تشریح پژوهش‌های انجام‌شده بر روی خاک‌ها و مصالح دارای ترکیب ذرات مختلف، به روش‌های آزمایشگاهی و مدل‌سازی مورد استفاده برای شناخت رفتار این مواد پرداخت و نشان داد که چگونه مطالعات دقیق از مقیاس ذرات می‌تواند به درک بهتر رفتار توده خاک و در نهایت طراحی ایمن‌تر سازه‌ها و پروژه‌هایی مانند تونل‌ها منجر شود.

در توضیح این ارائه تأکید شد که در طبیعت، خاک‌ها الزاماً از یک نوع ذره تشکیل نشده‌اند و ترکیب رس، ماسه، شن و سایر مواد می‌تواند رفتار پیچیده‌ای ایجاد کند. ازاین‌رو، استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته و توسعه مدل‌های رفتاری دقیق‌تر می‌تواند در شناخت این مصالح و کاهش عدم قطعیت‌های طراحی مؤثر باشد.

در ادامه نشست، حق‌شناس با اشاره به کاربرد چنین مطالعاتی در ایران گفت: کشور نیز در بسیاری از پروژه‌ها با خاک‌های مختلط و شرایط زمین‌شناختی پیچیده مواجه است و توسعه همکاری علمی بین‌المللی می‌تواند زمینه استفاده از تجربه‌های جدید و روش‌های پیشرفته‌تر را فراهم کند.

وی همچنین با اشاره به پروژه‌های بازآفرینی شهری گفت: طبق آمار مطرح‌شده در جلسات تخصصی مرتبط، جمعیت قابل توجهی از کشور( حدود 20 میلیون نفر) در بافت‌های فرسوده، ناکارآمد یا آسیب‌پذیر زندگی می‌کنند و بازسازی یا مقاوم‌سازی این مناطق بدون شناخت وضعیت زمین و ساختگاه می‌تواند به تصمیم‌های پرهزینه یا حتی نادرست منجر شود.

حق‌شناس تجربه بررسی یکی از سکونتگاه‌های حاشیه‌ای زاهدان را مثال زد و گفت: در برخی موارد، ارزیابی اولیه می‌تواند به این نتیجه برسد که کل یک منطقه باید جابه‌جا شود، اما مطالعات تخصصی‌تر نشان داد که بخش عمده ای سکونتگاه ( قریب 85 درصد) را می‌توان با رعایت مجموعه‌ای از ضوابط و مداخلات فنی حفظ کرد.

وی تأکید کرد: چنین مطالعاتی نشان می‌دهد شناخت بهتر ساختگاه الزاماً موجب افزایش هزینه نیست؛ بلکه می‌تواند از هزینه‌های سنگین تملک زمین، ایجاد زیرساخت جدید، جابه‌جایی جمعیت و پیامدهای اجتماعی آن جلوگیری کند.

در بخش پرسش و پاسخ، حاضران و شرکت‌کنندگان مجازی پرسش‌های خود را درباره تجهیزات آزمایشگاهی مورد استفاده در مطالعات ژئوتکنیکی، روش‌های ارزیابی شرایط خاک، مطالعات زلزله سرپل‌ذهاب و نحوه ایجاد تعادل میان سرمایه‌گذاری پیشگیرانه و هزینه‌های بازسازی پس از سانحه مطرح کردند.

در پاسخ به پرسشی درباره محدودیت منابع مالی و اولویت میان پیشگیری و بازسازی، تأکید شد که مطالعات پیشگیرانه و تدقیق طراحی نباید صرفاً به‌عنوان «هزینه اضافی» تلقی شوند؛ زیرا هدف اصلی آنها بهینه‌سازی منابع است. اگر تقاضای واقعی زمین و سازه با دقت بیشتری مشخص شود، ممکن است هم از طراحی بیش از حد و هزینه‌های غیرضروری جلوگیری شود و هم احتمال تحمیل خسارات بسیار سنگین در آینده کاهش یابد.

در جمع بندی نشست، حق شناس معاون پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تاکید کردند که به سوانح نباید فقط در زمان بارسازی توجه شود و باید هزینه را در طول چرخه عمر برآورد کنیم مثال بارز آن شهر فراغی در گلستان است که می توانستیم با پژوهش های ژئوتکنیکی طول عمر و ایمنی شهر را بالا برده و بیشتر کنیم نه اینکه سه الی چهار بعد دوباره برای خسارت های ناشی از بی توجهی در طراحی هزینه کنیم.

 ایشان یادآور شدند که صحبت از رویکردهای مختلف بازسازی بهتر از قبل سوانح نیز فرصتی فراهم می کند که شهرها و جوامع و سازه های مان را بهتر از قبل بسازیم و دچار خسارت مجدد نشویم. البته خوشبختانه این رویکردها در بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در مرحله طراحی مورد توجه قرار گرفته اند. 

از مجموع مباحث این نشست می‌توان نتیجه گرفت که بازسازی هوشمند پس از حادثه باید بر سه پایه استوار باشد: شناخت دقیق ساختگاه، طراحی مبتنی بر تاب‌آوری و ارزیابی اقتصادی بر مبنای چرخه عمر.

در این رویکرد، پرسش اصلی صرفاً این نیست که «بازسازی امروز چقدر هزینه دارد»، بلکه باید بررسی شود که هر تصمیم در طول عمر ساختمان، محله یا زیرساخت چه میزان هزینه مستقیم و غیرمستقیم به جامعه تحمیل خواهد کرد.

همچنین تأکید شد که مطالعات ساختگاه باید از جایگاه یک فعالیت تخصصی حاشیه‌ای خارج و به یکی از ورودی‌های اصلی تصمیم‌گیری در توسعه شهری، بازآفرینی بافت‌های فرسوده، مقاوم‌سازی، بازسازی پس از سانحه و سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی تبدیل شود.

جمع‌بندی مباحث نشان داد که هزینه‌کرد محدود برای شناخت صحیح زمین، تعیین دقیق خطر و انتخاب راهکار متناسب، می‌تواند از اتلاف چندباره سرمایه‌های عمومی و خصوصی جلوگیری کند؛ به‌ویژه در کشوری مانند ایران که بخش قابل توجهی از سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌ها در معرض مخاطرات لرزه‌ای و سایر مخاطرات طبیعی قرار دارند.

در بخش پایانی نشست نیز بر توسعه همکاری میان مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری و پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و همچنین بهره‌گیری از ظرفیت همکاری‌های علمی بین‌المللی برای تعمیق مطالعات اقتصادی، مدیریتی و فنی حوزه بازسازی و تاب‌آوری تأکید شد.

شایان ذکر است دویست‌وشصت‌وچهارمین نشست علمی ـ تخصصی و چهاردهمین نشست بین‌المللی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری با عنوان «اهمیت و اثر ساختگاه در بازسازی پس از حادثه (طبیعی و انسان‌ساخت) با تأکید بر تحلیل پاسخ ساختگاه و پیامدهای اقتصادی آن»، با همکاری پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، روز سه‌شنبه، ۲۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵، به‌صورت حضوری و مجازی در سالن جلسات دکتر حسین عظیمی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار شد.

 

دریافت فایل و مشاهده فایل نشست 

 


چهارشنبه 27 آبان 1405 (18 ساعت قبل )
تاریخ تاسیس مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری به ابتدای مرداد ماه سال 1397 "ه ش" باز می گردد. این مرکز پژوهشی پس از دوران تاسیس و استقرار، اکنون به عنوان یک نهاد مستقل علمی ذیل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در مرحله ی تثبیت ماموریت های خود قرار دارد و در این دوره تلاش کرده است با ساختاری چابک و منعطف به عنوان مرکز تخصصی با مطالعه بر دو کارویژه "توسعه و آینده نگری ایران اسلامی" با مشارکت نهاد های علمی کشور به عنوان مشاور علمی و امین دولت جمهوری اسلامی ایران در تمامی سطوح عمل نماید.
بازدید امروز
2,888
بازدید دیروز
25,866
بازدید کل
8,067,674